Zgody korporacyjne i inne zgody wewnętrzne

 
 

W przypadkach określonych w Kodeksie spółek handlowych dokonanie rozporządzenia:

  • prawami udziałowymi w spółce kapitałowej (spółce z o.o. lub spółce akcyjnej), jak również
  • określonymi składnikami majątkowymi spółki

wymaga uzyskania tzw. zgody korporacyjnej.

Pod tym pojęciem należy zwykle rozumieć zgodę na dokonanie określonej czynności, wyrażaną przez udziałowców (wspólników lub akcjonariuszy) spółki, rzadziej także przez jej zarząd.

Zbywanie praw udziałowych

Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych umowa spółki lub statut mogą zawierać postanowienia, w myśl których swoboda wspólnika (akcjonariusza) spółki w zakresie prawa rozporządzania prawami udziałowymi spółki doznaje pewnych ograniczeń.

Ograniczenia te polegają w szczególności na tym, że dla dokonania zbycia praw udziałowych konieczne może być uzyskanie przez wspólnika (akcjonariusza) zgody spółki.

Należy zwrócić uwagę, że przepisy statuujące obowiązek uzyskiwania zgody spółki (odpowiednio art. 182 k.s.h. w przypadku spółki z o.o. i art. 337 k.s.h. w przypadku spółki akcyjnej) mają charakter opcjonalny, tzn. ograniczenia w zakresie rozporządzania udziałami obowiązują pod warunkiem, że umowa spółki lub statut zawierają odpowiednie postanowienia w tym przedmiocie.

Zgodę na rozporządzenie prawami udziałowymi, o ile w umowie spółki lub statucie nie przewidziano inaczej, udziela w formie pisemnej zarząd spółki.

W praktyce obrotu wprowadzeniu ograniczenia zbywalności praw udziałowych bardzo często towarzyszy delegowanie kompetencji do wyrażania zgody na ich zbycie na rzecz rady nadzorczej lub zgromadzenia wspólników (walnego zgromadzenia).

Zbywanie innych składników majątkowych

Szeroko rozumiane transakcje fuzji i przejęć obejmują nie tylko prawa udziałowe, ale również inne składniki majątkowe (w szczególności przedsiębiorstwa i ich zorganizowane części czy też poszczególne aktywa), stąd też w przypadku każdej transakcji należy zwrócić uwagę na inne jeszcze, oprócz już wskazanych, ograniczenia w zakresie zbywalności poszczególnych rodzajów praw majątkowych.

Ograniczenia te dzielą się na bezwzględnie wiążące oraz dyspozytywne (tj. takie, których stosowanie może zostać wyłączone np. w umowie spółki lub statucie).

Do pierwszej kategorii ograniczeń należą:

  • zbycie i wydzierżawienie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części oraz ustanowienie na nich ograniczonego prawa rzeczowego (art. 228 pkt 3 k.s.h. oraz art. 393 pkt 3 k.s.h. – dotyczy zarówno spółki z o.o., jak i spółki akcyjnej),
  • nabycie dla spółki od założyciela lub akcjonariusza albo dla spółki lub spółdzielni zależnej od założyciela lub akcjonariusza spółki jakiegokolwiek mienia, za cenę przewyższającą jedną dziesiątą wpłaconego kapitału zakładowego, o ile następuje przed upływem 2 lat od dnia zarejestrowania spółki (art. 394 § 11 k.s.h. – dotyczy tylko spółki akcyjnej).

W przypadku dokonywania transakcji obejmujących powyższe przesłanką skuteczności poszczególnych wymienionych tu czynności jest wyrażenie na nie zgody, odpowiednio, przez zgromadzenie wspólników lub walne zgromadzenie.

Z kolei obowiązek uzyskania zgody ma charakter względny, tzn. istnieje, o ile umowa spółki lub statut nie stanowią inaczej, w przypadku:

  • nabycia i zbycia nieruchomości, użytkowania wieczystego lub udziału w nieruchomości (art. 228 pkt 4 k.s.h. – w przypadku spółki z o.o. i 393 pkt 4 k.s.h. – w przypadku spółki akcyjnej),
  • nabycia dla spółki (i) nieruchomości, (ii) udziału w nieruchomości lub (iii) środków trwałych za cenę przewyższającą jedną czwartą kapitału zakładowego, nie niższą jednak niż 50000 PLN, o ile następuje ono przed upływem 2 lat od dnia zarejestrowania spółki (art. 229 k.s.h. – dotyczy wyłącznie spółki z o.o.),
  • rozporządzenia prawem lub zaciągnięcia zobowiązania do świadczenia o wartości dwukrotnie przewyższającej wysokość kapitału zakładowego spółki (art. 230 k.s.h. – dotyczy wyłącznie spółki z o.o.).

Skutki prawne naruszenia obowiązku uzyskania zgody

W zależności od tego, czy obowiązek uzyskania zgody organu spółki na dokonanie określonej czynności wynika z przepisów Kodeksu spółek handlowych, czy wyłącznie z treści umowy spółki lub statutu, niedopełnienie tego obowiązku, zgodnie z art. 17 k.s.h., pociąga za sobą odmienne skutki prawne.

Jeżeli obowiązek uzyskania zgody na daną czynność wynika z samej ustawy, dokonanie czynności pomimo nieuzyskania zgody skutkuje nieważnością tej czynności. Dotyczy to zarówno czynności, co do których ustawa wprowadza bezwzględny wymóg uzyskania zgody (np. w przypadku zbycia przedsiębiorstwa), jak i tych, w przypadku których umowa spółki lub statut mogą obowiązek uzyskania zgody wyłączyć (np. w odniesieniu do zbycia nieruchomości).

Jeżeli natomiast źródłem obowiązku uzyskania zgody na dokonanie czynności jest wyłącznie umowa spółki lub statut (np. w razie ustanowienia w treści umowy spółki ograniczenia w zakresie zaciągania zobowiązań ponad określoną wartość), czynność dokonana bez wymaganej zgody jest ważna, przy czym członkowie zarządu spółki ponoszą wobec niej odpowiedzialność z tytułu naruszenia umowy spółki lub statutu.

Jakkolwiek z uwagi na potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa obrotu gospodarczego, w razie istnienia obowiązku uzyskania zgody korporacyjnej (dla jasności: chodzi tu o zgodę dotyczącą dokonania czynności przez samą spółkę, jako stronę transakcji – jest to odrębna instytucja od zgody spółki, jako przedmiotu transakcji, na zbycie jej praw udziałowych), nabywca zwykle żąda przedstawienia takiej zgody na etapie poprzedzającym transakcję, w świetle Kodeksu spółek handlowych zgoda taka, co do zasady, nie musi być wyrażona przed dokonaniem czynności. W świetle art. 17 § 2 k.s.h. powinna ona zostać udzielona nie później niż w ciągu 2 miesięcy od dnia dokonania przez spółkę danej czynności.