Uwagi wstępne

 
 

Harmonizacja przepisów podatkowych z prawem Unii Europejskiej

1 maja 2004 r. Polska dołączyła do Unii Europejskiej, co w bardzo istotnie wpłynęło na system podatkowy w Polsce. Pomimo uzyskania pewnych okresów przejściowych, Polska była zobowiązana do implementacji określonych rozwiązań podatkowych do krajowego systemu prawa podatkowego. Jednocześnie polscy podatnicy oraz organy podatkowe zostali obowiązani do bezpośredniego stosowania określonych przepisów unijnych.

Spośród podatków istotnych z punktu widzenia transakcyjnego najdalej idąca harmonizacja nastąpiła w zakresie podatku od wartości dodanej (VAT), w Polsce nazwanego podatkiem od towarów i usług.

Prawo unijne wpłynęło również w bardzo istotny sposób na podatki dochodowe oraz podatki pośrednie inne niż VAT, w tym od gromadzenia kapitału (którym w Polsce jest podatek od czynności cywilnoprawnych). To na podstawie dyrektyw unijnych wprowadzono w Polsce, przy spełnieniu określonych warunków, neutralność podatkową otrzymanych lub wypłacanych dywidend (dyrektywa Rady 90/435/EWG z 23 lipca 1990 r. w sprawie wspólnego systemu opodatkowania stosowanego w przypadku spółek dominujących i spółek zależnych różnych Państw Członkowskich, zwana często dyrektywą Parent-Subsidiary) czy też możliwość zastosowania obniżonej stawki podatku u źródła, a od 1 lipca 2013 r. zwolnienia z podatku u źródła w Polsce od wypłacanych za granicę odsetek i należności licencyjnych na rzecz określonych podmiotów powiązanych (dyrektywa Rady 2003/49/WE z 3 czerwca 2003 r. w sprawie wspólnego systemu opodatkowania stosowanego do odsetek oraz należności licencyjnych między powiązanymi spółkami różnych Państw Członkowskich, zwana często dyrektywą Interest-Royalties).

Efektem implementowania w Polsce prawa unijnego jest też wprowadzenie rozwiązań, które pozwalają na dokonywanie czynności restrukturyzacyjnych, takich jak połączenia, podziały i przekształcenia spółek, w sposób neutralny podatkowo (dyrektywa Rady 2009/133/WE z 19 października 2009 r. w sprawie wspólnego systemu opodatkowania mającego zastosowanie w przypadku łączenia, podziałów, podziałów przez wydzielenie, wnoszenia aktywów i wymiany udziałów dotyczących spółek różnych państw członkowskich oraz przeniesienia statutowej siedziby SE lub SCE z jednego państwa członkowskiego do innego państwa członkowskiego, zwana często Merger Directive, oraz dyrektywa Rady z 12 lutego 2008 r. dotycząca podatków pośrednich od gromadzenia kapitału).

Interpretacje podatkowe w transakcjach

Interpretacje wydawane przez organy podatkowe oraz wyroki sądów administracyjnych dotyczące spraw podatkowych mają bardzo istotne znaczenie w procesie wykładni i stosowania prawa podatkowego. Co prawda w polskim systemie prawa interpretacje podatkowe oraz orzeczenia sądowe nie są źródłem prawa powszechnie obowiązującego, jednakże wpływają one (w szczególności wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego) na sposób stosowania prawa zarówno przez organy podatkowe, jak i podatników.

Mając na uwadze wysoki poziom skomplikowania przepisów podatkowych, częste problemy z ich interpretacją i stosowaniem oraz potencjalnie istotne ryzyka związane z nieprawidłowym zastosowaniem przepisów prawa podatkowego, polski ustawodawca wprowadził do Ordynacji podatkowej instytucję interpretacji przepisów prawa podatkowego, w tym postanowień umów o unikaniu podwójnego opodatkowania.

Istnieją dwa rodzaje interpretacji przepisów prawa podatkowego, tj. interpretacje ogólne wydawane przez ministra finansów, które są adresowane głównie do organów podatkowych i mają na celu jednolite stosowanie przepisów prawa podatkowego, oraz interpretacje indywidualne wydawane na wniosek zainteresowanych podmiotów (podatników, płatników, inkasentów lub podmiotów, w stosunku do których potencjalnie może powstać obowiązek podatkowy). Interpretacje indywidualne są wydawane formalnie przez ministra finansów, który jednak upoważnił do wydawania interpretacji indywidualnych pięciu dyrektorów Izb Skarbowych. Wyjątkiem w tym zakresie są interpretacje indywidualne dotyczące podatków lokalnych (np. podatek od nieruchomości), które są wydawane przez lokalne organy podatkowe. Organy wydające interpretacje mają obowiązek ich publikowania.

Procedura wystąpienia o interpretację indywidualną jest stosunkowo prosta, tania oraz zapewnia wysoki stopień bezpieczeństwa w przypadku zastosowania się do otrzymanej interpretacji podatkowej. Dlatego też interpretacje podatkowe stały się powszechnym narzędziem do zarządzania ryzykiem podatkowym w Polsce. W przypadku transakcji skomplikowanych, wielowątkowych, które dodatkowo mogą się wiązać z istotnymi obciążeniami podatkowymi, wystąpienie o interpretację podatkową jest często standardowym działaniem zainteresowanych podmiotów przed dokonaniem określonej transakcji.

Procedurę uzyskania interpretacji rozpoczyna się od przygotowania wniosku na oficjalnym formularzu, w którym należy opisać planowaną transakcję/zdarzenie, sformułować pytania dotyczące skutków podatkowych określonej transakcji/zdarzenia oraz przedstawić własne stanowisko co do skutków podatkowych określonego zdarzenia/transakcji. Wydana interpretacja uznaje z kolei stanowisko wnioskodawcy za prawidłowe bądź nieprawidłowe i zawiera co do zasady uzasadnienie. Otrzymana interpretacja może być zaskarżona przez zainteresowanego do sądów administracyjnych po uprzednim wezwaniu organu wydającego interpretację do usunięcia naruszenia prawa.

Interpretacja powinna być wydana w terminie 3 miesięcy od dnia otrzymania wniosku przez organ podatkowy. Termin ten może się wydłużyć w przypadku sformułowania przez organ podatkowy dodatkowych pytań dotyczących otrzymanego wniosku o interpretację. Wniosek o wydanie podlega opłacie w wysokości 40 PLN (ok. 10 EUR) za każdy stan faktyczny/ zdarzenie przyszłe.

Interpretacje indywidualne są wiążące dla organów podatkowych, co oznacza, że podmiot, który zastosował się do otrzymanej interpretacji dotyczącej zdarzenia przyszłego, nie może ponosić negatywnych konsekwencji, gdyby okazało się, że interpretacja jest nieprawidłowa. Stwierdzona później nieprawidłowość interpretacji nie powoduje zwłaszcza powstania obowiązku zapłaty podatku i odsetek. Ochrona obejmuje również brak możliwości wszczęcia postępowania karnego skarbowego, a w przypadku wszczętych postępowań powoduje ich umorzenie. W przypadku interpretacji, które dotyczą zdarzeń/transakcji dokonanych przed otrzymaniem interpretacji indywidualnej (a nie zdarzenia przyszłego), ochrona nie obejmuje zwolnienia z obowiązku z zapłaty podatku.

Należy podkreślić, że minister finansów jest uprawniony do zmiany wydanej interpretacji ogólnej lub indywidualnej, jeśli uzna, że jest ona sprzeczna z prawem. W takim przypadku jednak podatnik, który zastosował się do takiej interpretacji przed jej zmianą, nie ponosi negatywnych konsekwencji tej zmiany.

Klauzula obejścia prawa

Polskie przepisy podatkowe nie przewidują generalnej klauzuli obejścia prawa pozwalającej organom podatkowym kwestionować transakcje, których celem jest tylko albo w przeważającej mierze osiągnięcie korzyści podatkowych. Klauzula taka istniała w polskim prawie podatkowym do 31 maja 2004 r., ale została uznana za niekonstytucyjną przez Trybunał Konstytucyjny. Pewnym wyjątkiem w tym zakresie jest neutralność podatkowa transakcji łączenia i podziału spółek kapitałowych, w przypadku których konieczne jest uzasadnienie ekonomiczne dla przeprowadzenia łączenia lub podziału.

Obecnie polskie organy podatkowe mogą jedynie kwestionować transakcje na podstawie art. 199a Ordynacji podatkowej w przypadku udowodnienia, że dane prawo lub stosunek prawny, z którego strona wywodzi skutki podatkowe, nie istnieje (tzn. nie miał miejsca). W przypadku, gdy organy podatkowe mają wątpliwości co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego/ prawa, organ podatkowy powinien wystąpić do sądu powszechnego o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego/ prawa.