Joint venture

 
 

Pojęciem joint venture (wspólne przedsięwzięcie) określa się szeroki katalog różnych form współpracy osób lub podmiotów, ukierunkowanej na realizację celów oznaczonych przez uczestników – najczęściej są to cele zarobkowe lub cele organizacyjne. Cele realizowane przez uczestników projektu joint venture nie muszą być dla nich wszystkich takie same. Wspólne przedsięwzięcia oznaczane omawianym terminem mogą mieć charakter procesu realizacji efektu końcowego lub procesu kontynuacji współpracy bez oznaczania efektu końcowego. W pierwszym z tych wariantów projekt joint venture ma zazwyczaj określony termin realizacji, po upływie którego strony kończą współpracę lub przekształcają formę swojej współpracy. W drugim wariancie projekt joint venture ma charakter bezterminowy z możliwością jego zakończenia przez każdą ze stron w określonych warunkach. W prawie polskim brak jest normatywnej regulacji terminu joint venture. Wszelkie umowy określające wspólne przedsięwzięcia, jako umowy nienazwane, podlegają regulacjom Kodeksu cywilnego. Dodatkowo, gdy wraz z zawarciem umowy joint venture tworzona jest spółka, w której strony umowy joint venture zostają wspólnikami, umowy takie w zakresie stosunków pomiędzy wspólnikami często odnoszą się do regulacji Kodeksu spółek handlowych.

Aktywa przekazywane przez strony joint venture w celu realizacji projektu

Podstawą do realizacji projektu/transakcji joint venture jest przekazanie przez każdego z uczestników projektu aktywów, które oddzielnie nie mogą realizować celu możliwego do osiągnięcia w ramach wspólnego przedsięwzięcia lub mogą zrealizować taki cel, lecz w mniejszym wymiarze lub dłuższym terminie. Tak więc zazwyczaj wspomniane aktywa mają charakter uzupełniających się komponentów i najczęściej przyjmują postać praw majątkowych. Swoistym składnikiem aktywów może być także praca lub inne działanie jednego lub więcej spośród uczestników transakcji joint venture.

Transakcja joint venture może mieć charakter projektu greenfield, czyli tworzenia danego przedsięwzięcia od początku poprzez zestawienie wskazanych powyżej komponentów, określenie struktury prawnej, majątkowej i organizacyjnej oraz dalszą współpracę stron w zakresie wspólnej inwestycji. Transakcja joint venture może też polegać na stworzeniu projektu na już istniejącej strukturze prawnej i organizacyjnej celem dalszego jej rozwijania. Przystąpienie podmiotu (podmiotów) lub osoby (osób) do współpracy z partnerem prowadzącym już przedsięwzięcie, które ma być dalej wspólnie rozwijane, jest jedną z form przyspieszenia rozwoju istniejących struktur majątkowych.

Struktura transakcji – tworzenie SPV i opcje

Większość przedsięwzięć joint venture charakteryzuje się dwoma najważniejszymi składnikami, które są podstawą realizacji projektu. Pierwszym składnikiem jest wiedza lub innowacyjne rozwiązanie lub pozycja rynkowa danego podmiotu lub osoby, natomiast drugim składnikiem jest kapitał lub majątek trwały innego podmiotu lub osoby. Dodatkowymi składnikami projektu joint venture mogą być zezwolenia lub koncesje na prowadzenie danej działalności. Oczywiście w praktyce w celu realizacji transakcji joint venture strony mogą zaangażować inne składniki znajdujące się w ich dyspozycji lub pozyskane ze źródeł zewnętrznych. Połączenie wspomnianych składników następuje zazwyczaj wskutek stworzenia przedsiębiorstwa, które może być prowadzone przez spółkę osobową lub kapitałową. Często instrumentem realizacji transakcji joint venture staje się więc spółka celowa SPV). Niemniej zanim dojdzie do stworzenia takiej spółki, zazwyczaj strony transakcji joint venture zawierają jedno lub więcej porozumień ogólnie regulujących ich współpracę i realizację projektu. Umowa główna, stanowiąca podstawę do dalszych porozumień, jest także charakterystycznym elementem projektu/transakcji joint venture. W umowie takiej ustalane są, między innymi, przesłanki wspólnej współpracy, aktywa przeznaczone do realizacji projektu, instrumenty organizacyjne konieczne do realizacji projektu (w tym między innymi potrzeba stworzenia ww. spółki), czas trwania projektu, zasady finansowania, kompetencje decyzyjne oraz schemat zakończenia współpracy. W związku z ostatnim etapem można wyróżnić kolejny element charakterystyczny dla transakcji joint venture, a mianowicie opcje udzielane wzajemnie (lub jednostronnie) przez uczestników projektu i klauzule wyjścia z projektu. Wspomniane opcje są w istocie uprawnieniami lub obowiązkami związanymi z przejęciem/ zmianą kontroli nad projektem lub zwiększeniem albo zmniejszeniem parytetu uczestnictwa poszczególnych stron projektu, lub zakończeniem uczestnictwa w projekcie, co może być także powiązane z wprowadzeniem nowego uczestnika w miejsce strony ustępującej (wówczas projekt toczy się dalej w nowym składzie uczestników). Opcje są najczęściej ustanawiane w odniesieniu do udziałów lub akcji spółki, która prowadzi przedsiębiorstwo będące realizacją projektu. Niemniej możliwe są także inne rozwiązania kształtujące wzajemne prawa i obowiązki uczestników transakcji, posiadające cechy opcji.

Transakcja step-by-step

Całokształt transakcji joint venture, od zaplanowania do sfinalizowania, wygląda zazwyczaj następująco:

  • zorganizowanie grupy inwestorów oraz uzgodnienie wstępnego planu przeprowadzenia transakcji wraz z ustaleniem aktywów, niezbędnych do realizacji projektu,
  • przygotowanie biznesplanu,
  • przeprowadzenie analiz prawnych, ekonomicznych, technicznych itp. składników majątkowych przeznaczonych do realizacji projektu oraz przeprowadzenie analizy prawnej wymagań administracyjnych koniecznych do spełnienia przed przystąpieniem do projektu i w trakcie jego realizacji, przeprowadzenie analizy źródeł finansowania,
  • zawarcie umowy joint venture (umowa ta może być w pewnych wypadkach zawarta na wcześniejszym etapie i zawierać warunki realizacji kolejnych działań),
  • stworzenie spółki celowej (SPV) dla realizacji projektu,
  • faza zasadnicza realizacji projektu,
  • etap zakończenia projektu lub jego przekształcenia w inną formę działania/współpracy stron.

Aspekty prawne

Umowy joint venture, zawierane od samego początku przekształceń gospodarczych w Polsce, nie są przedmiotem szczegółowych regulacji Kodeksu cywilnego ani innych aktów prawnych, niemniej są objęte ogólnie definiowaną swobodą umów. Spółki prawa handlowego tworzone w celu realizacji projektów joint venture podlegają regulacjom Kodeksu spółek handlowych i innych ustaw.

Istotnym i dość powszechnym problemem jest korelacja umowy zasadniczej joint venture z umową (lub statutem) spółki SPV. Zazwyczaj umowa joint venture jest porozumieniem wielowątkowym. Umowa (lub statut) spółki SPV dotyczy, co do zasady, węższego obszaru realizacji projektu i jest zasadniczym dokumentem powołującym podmiot, w ramach którego projekt jest realizowany, i kształtującym funkcjonowanie tego podmiotu.

W umowie (lub statucie) spółki zawarte są postanowienia dotyczące praw i obowiązków założycieli/wspólników (akcjonariuszy) spółki, którymi są zazwyczaj te same podmioty lub osoby, które są stronami umowy joint venture, jednak stopień swobody regulowania ich współpracy w ramach umowy spółki jest zazwyczaj węższy niż w przypadku umowy joint venture.

Dodatkową komplikacją może być też chęć poddania umowy joint venture prawu zagranicznemu, podczas gdy umowa polskiej spółki SPV podlega prawu polskiemu.