Czy prosta spółka akcyjna stanie się najpopularniejszą spółką kapitałową w Polsce


Prosta spółka akcyjna została stworzona jako wehikuł inwestowania w działalność innowacyjną i nowe technologie, zapewniający elastyczność niezbędną dla wykorzystania środków komunikacji elektronicznej i innych narzędzi teleinformatycznych na każdym etapie funkcjonowania spółki. Łatwo może się jednak okazać, że w niedalekiej przyszłości znaczna część wszystkich spółek może być zakładana jako proste spółki akcyjne i że wiele z istniejących spółek kapitałowych będzie przekształcanych w proste spółki akcyjne. Jakie są zatem zalety PSA?

Obowiązująca w obecnym porządku prawnym regulacja typów spółek handlowych, ich organów, sposobu funkcjonowania, zasad odpowiedzialności za zobowiązania spółki i ochrony wierzycieli w zasadniczo niezmienionej formie wywodzi się z norm Kodeksu handlowego, który wszedł w życie w 1934 r. Na lata dziewięćdziesiąte ubiegłego stulecia przypada wprowadzenie współczesnej regulacji rynku kapitałowego w Polsce. Kolejne dekady doprowadziły do uchwalenia Kodeksu spółek handlowych, stopniowej harmonizacji prawa spółek z prawem europejskim oraz wprowadzenia przepisów pozwalających na wykorzystanie technologii teleinformatycznej przy zakładaniu spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i w niektórych aspektach funkcjonowania tych spółek.

W toku zmian doszło do pojawienia się w porządku prawnym kolejnych przepisów, które uzupełniały system prawa o nowe zakresy regulacji i wprowadziły w życie kolejne postaci spółek osobowych. Na żadnym z etapów zmian nie doszło jednak do istotnego zrewidowania podstawowych zasad funkcjonowania spółek kapitałowych, w tym stworzenia innego typu spółki niż spółka z ograniczoną odpowiedzialnością czy spółka akcyjna.

Rok 2020 przyniesie istotną zmianę sytuacji.

19 lipca 2019 r. Sejm przyjął ustawę wprowadzającą do porządku prawnego instytucję prostej spółki akcyjnej (PSA), nowelizując w tym zakresie Kodeks spółek handlowych. Zacznie ona obowiązywać od 1 marca 2020 r.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego na koniec 2018 r. w Polsce istniało blisko 489 tys. wszelkiego rodzaju spółek handlowych, w tym ponad 402 tys. spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i 10 tys. spółek akcyjnych. Na tym etapie ustawodawca świadomie nie zdecydował się ingerować w zasady funkcjonowania zarejestrowanych już spółek kapitałowych. Wprowadzenie nowych, istotnie zmodernizowanych przepisów wiązałoby się bowiem z ryzykiem destabilizacji podmiotów, które funkcjonują według norm ustalonych przez dziesięciolecia obowiązywania istniejących regulacji prawnych.

Jakie są zatem zalety PSA?

Majątek PSA, uprawnienia akcjonariuszy i ochrona wierzycieli

W prostej spółce akcyjnej będzie istniał kapitał akcyjny pochodzący z wkładów akcjonariuszy w kwocie 1 złotego albo wyższej. Przedmiotem wkładu niepieniężnego do spółki, wbrew dotychczasowym zasadom, będzie mogło być prawo niezbywalne mające wartość majątkową lub świadczenie pracy.

Powyższe zasady pozwolą przyznać status akcjonariusza osobom wnoszącym do spółki wyłącznie wiedzę i umiejętności, albo też prawa majątkowe, które nie mogą być zbyte. Żadna ze spółek kapitałowych nie dawała dotychczas takiej swobody, jako że ustawodawca opierał się na paradygmacie kreowania siły spółek kapitałowych wyłącznie w oparciu o wartość zbywczą majątku wniesionego do spółki przez wspólników czy akcjonariuszy. Tymczasem przemiany zachodzące w gospodarce wskazują, że wiedza i zdolności założycieli spółki oraz kadry menedżerskiej mogą zostać skomercjalizowane i tworzyć substrat spółki tak samo dobrze jak zbywalne prawa majątkowe i pieniądz w dotychczasowym modelu funkcjonowania spółek kapitałowych. Ochrona przyznana akcjonariuszom i wspólnikom spółek kapitałowych przez przepisy prawa konstytuujące zasady odpowiedzialności za zobowiązania spółki kapitałowej jest zaś niedostępna wspólnikom spółek osobowych bez tworzenia skomplikowanych struktur obejmujących tworzenie grup spółek składających się jednocześnie ze spółki osobowej i przynajmniej jednej spółki kapitałowej.

W związku ze zmianą podejścia do wnoszenia wkładów do spółki kapitałowej w prostej spółce akcyjnej będzie funkcjonował kapitał akcyjny utworzony wyłącznie z wkładów mających zdolność aportową, a więc wartość zbywczą dla spółki. Jako że spółka będzie mogła przyjmować także inne wkłady i wydawać za nie akcje, wszystkie akcje PSA będą miały ten sam charakter i nie będą miały wartości nominalnej. W efekcie wkłady niemające zdolności aportowej nie będą ujmowane jako substrat kapitału akcyjnego, a wysokość tego kapitału nie będzie skorelowana z liczbą wszystkich akcji, tak jak ma to miejsce w przypadku wszystkich pozostałych spółek kapitałowych.

Nie mniej istotne jest to, że wysokość kapitału akcyjnego nie będzie określana w umowie spółki, a do zmian wysokości kapitału akcyjnego będzie można w oznaczonych przypadkach nie stosować przepisów o zmianie umowy spółki. Same wkłady na poczet kapitału akcyjnego będą mogły być wniesione w ciągu trzech lat od zawiązania spółki. Tylko do wkładów niepieniężnych na poczet kapitału akcyjnego będzie odnosił się reżim zobowiązujący akcjonariuszy do uzupełnienia wkładów wniesionych do spółki, jeżeli ich godziwa wartość okaże się niższa od wartości, po której wkłady zostały wniesione. Kwoty zgromadzone w kapitale akcyjnym spółki będą mogły być wypłacane na rzecz akcjonariuszy tytułem dywidendy, po zarejestrowaniu zmiany wysokości kapitału.

Postępowanie konwokacyjne będzie miało zastosowanie tylko w przypadku, gdy wypłaty z kapitału akcyjnego zredukują kwotę tego kapitału poniżej wartości stanowiącej 5% sumy zobowiązań spółki wynikających z zatwierdzonego sprawozdania finansowego za ostatni rok obrotowy. Interes wierzycieli spółki będzie chroniony zakazem dokonywania przez spółkę jakichkolwiek wypłat na rzecz akcjonariuszy mogących doprowadzić do utraty przez spółkę, w normalnych okolicznościach, zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych w terminie sześciu miesięcy od dnia wypłaty. Podobnie istniał będzie obowiązek zasilania kapitału akcyjnego na pokrycie przyszłych strat spółki co najmniej 8% rocznego zysku do momentu, gdy kapitał akcyjny nie osiągnie co najmniej 5% sumy zobowiązań spółki wynikającej z ostatniego rocznego sprawozdania finansowego. Powyższe zasady będą tworzyły nowy reżim ochrony praw wierzycieli prostej spółki akcyjnej, w tym reżim ochrony kapitałów własnych spółki. Tak jak dotychczas członkowie zarządu spółek z o.o., członkowie zarządu PSA albo dyrektorzy będą ponosili odpowiedzialność za zobowiązania spółki tylko w przypadku, gdy na czas nie zgłoszą wniosku o ogłoszenie upadłości spółki.

Prawo do dywidendy i wszelkie uprzywilejowania akcji będą mogły być kształtowane bez ograniczeń co do narzuconych przez prawo zasad podziału zysku i zakresu uprzywilejowania, odmiennie od zasad prawa dotyczących wszystkich innych spółek kapitałowych. To samo dotyczy możliwości swobodnego kształtowania uprawnień osobistych akcjonariusza. Ponadto, odmiennie od zasad rządzących funkcjonowaniem spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, wobec akcji PSA uprzywilejowanych w zakresie dywidendy będzie mogło zostać wyłączone prawo głosu.

Daleko posunięta swoboda w kształtowaniu treści stosunków prawnych o charakterze korporacyjnym istniejących w prostej spółce akcyjnej, a także swoboda w kształtowaniu struktury organów spółki (o czym dalej), będzie mogła być wykorzystana do elastycznego dostosowania ładu korporacyjnego spółki do jej sytuacji faktycznej, niezależnie od tego, jaką ta spółka będzie prowadziła działalność. Elastyczność ta będzie ważnym walorem PSA jako wehikułu dla wszystkich inwestycji o charakterze strukturyzowanym.

Emisja akcji i obrót akcjami PSA

Jedną z podstawowych zalet prostej spółki akcyjnej jest łatwość prowadzenia emisji nowych akcji spółki i rozporządzania tymi akcjami.

Akcje PSA nie będą miały postaci materialnej i będą mogły być zbywane i obciążane w formie dokumentowej, zastrzeżonej pod rygorem nieważności. Forma dokumentowa dokonywania czynności prawnych została wprowadzona do polskiego porządku prawnego w 2016 r. i jest właściwa dla składania oświadczeń woli przy użyciu wszelkich nośników informacji i sposobów komunikowania się inaczej niż poprzez oświadczenia woli objęte dokumentem sporządzonym w formie pisemnej. Wszystko to sprawia, że forma dokumentowa jest dobrze dostosowana do składania oświadczeń woli przy użyciu cyfrowego zapisu danych. W efekcie akcje PSA będą mogły być zbyte i obciążone za pomocą oświadczeń woli utrwalanych i przekazywanych na odległość przy wykorzystaniu środków komunikacji elektronicznej, bez konieczności wydania dokumentu akcji, czy wręcz – jak ma to miejsce w przypadku spółek z ograniczoną odpowiedzialnością – bez poświadczania podpisów składanych w imieniu stron przez notariusza. Rozporządzenia akcjami PSA będą wywoływały skutek od momentu dokonania stosownych wpisów w rejestrze akcji.

Prosta spółka akcyjna będzie mogła być zakładana jednoosobowo, poprzez zawarcie umowy spółki w formie aktu notarialnego albo przy użyciu wzorca umowy udostępnianego w systemie teleinformatycznym S24, po opatrzeniu umowy spółki kwalifikowanymi podpisami elektronicznymi albo podpisami zaufanymi. Tylko w przypadku, gdy PSA będzie zawiązywana w oparciu o wkłady niepieniężne, umowa spółki będzie wymagała formy aktu notarialnego, przy czym wartość samych wkładów niepieniężnych nie będzie weryfikowana przez biegłego rewidenta.

Kapitał akcyjny prostej spółki akcyjnej będzie mógł zostać podniesiony na mocy dotychczasowych postanowień umowy spółki, bez zachowania rygoru zmiany umowy spółki i bez ograniczeń wynikających z prawa co do maksymalnej kwoty lub momentu tak dokonywanego podwyższenia kapitału akcyjnego. Ponieważ dla składania oświadczeń woli spółki i akcjonariusza dotyczących subskrypcji akcji zastrzeżona jest forma dokumentowa, także emisja nowych akcji będzie mogła następować wyłącznie przy użyciu środków komunikacji elektronicznej.

Aby zapewnić bezpieczeństwo obrotu, emisja i obrót akcjami PSA będą podlegały rejestracji w rejestrze akcji, którego prowadzenie spółka będzie zobowiązana powierzyć bądź notariuszowi, bądź też podmiotowi uprawnionemu do prowadzenia rachunków papierów wartościowych. Rejestr akcjonariuszy będzie mógł być prowadzony w postaci elektronicznej, w tym w rozproszonej i zdecentralizowanej bazie danych. Obowiązek powierzenia prowadzenia rejestru akcjonariuszy podmiotowi trzeciemu jest z pewnością daleko idącym ograniczeniem praktycznym funkcjonowania PSA. Prawdopodobne jest jednak to, że większość banków będzie świadczyć stosowne usługi łącznie z usługą prowadzenia rachunku bankowego spółki. W takim przypadku ograniczenie okaże się nieuciążliwe.

W następstwie przedstawionych wyżej zasad prawa akcje PSA będą zdematerializowane na uproszczonych zasadach, w istotnych aspektach analogicznie do dematerializacji akcji spółek publicznych, choć bez udziału Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych. Obrót akcjami i rejestracja praw akcjonariusza będą mogły odbywać się za pośrednictwem internetu lub technologii blockchain. Akcje PSA nie będą mogły być jednak dopuszczone do obrotu zorganizowanego. Nic przy tym nie będzie stało na przeszkodzie, aby spółka umożliwiała objęcie emitowanych przez siebie akcji przez internet, o ile oferowanie akcji spółki nie będzie stanowiło oferty publicznej. Analogicznie może też dochodzić do składania propozycji zbycia akcji spółki należących do akcjonariusza. To samo zasadniczo będzie dotyczyć przypadków, w których przepisy regulujące funkcjonowanie rynku kapitałowego zezwalają na przeprowadzenie oferty publicznej bez konieczności sporządzenia prospektu emisyjnego i memorandum informacyjnego.

Organy PSA, przekształcenie innych spółek w PSA i likwidacja spółki

Powołanie rady nadzorczej w PSA będzie fakultatywne, a skład zarządu będzie mógł być jednoosobowy. Umowa spółki będzie mogła zdecydować, że w PSA powoływana jest rada dyrektorów wykonawczych i niewykonawczych w miejsce zarządu i rady nadzorczej. Tym samym struktura organów PSA będzie mogła być ukształtowana zgodnie z monistycznym modelem ładu korporacyjnego, rozpowszechnionym w anglosaskich systemach prawa, a także m.in. w Chinach, Francji, Indiach czy Rosji. Niezależnie od struktury organów, akcjonariusze prostej spółki akcyjnej będą mogli wykonywać prawo osobistej kontroli na zasadach znanych dotychczas ze spółek z ograniczoną odpowiedzialnością. Posiedzenia wszystkich organów PSA będą mogły odbywać się przy użyciu środków komunikacji elektronicznej.

Prosta spółka akcyjna będzie mogła powstać nie tylko poprzez zawiązanie zgodnie z przepisami Kodeksu spółek handlowych, ale także poprzez przekształcenie dowolnej istniejącej spółki w PSA w dotychczas znanej procedurze przekształcania spółek. Likwidacja PSA będzie mogła nastąpić w uproszczonej formie, bez spieniężania majątku spółki i spłaty jej zobowiązań. Stanie się tak w przypadku, gdy co najmniej jeden z akcjonariuszy, za zgodą sądu rejestrowego, przejmie majątek spółki i odpowiedzialność za jej zobowiązania.

Przewidywania co do popularności PSA

Prosta spółka akcyjna jest dostosowana nie gorzej, a prawdopodobnie nawet lepiej niż spółka z ograniczoną odpowiedzialnością do prowadzenia wszelkich typów działalności gospodarczej. PSA ma zalety właściwe innym spółkom kapitałowym, przy jednoczesnym obniżeniu poziomu sformalizowania zasad funkcjonowania organów spółki. Regulacja zasad funkcjonowania prostych spółek akcyjnych jest należycie elastyczna oraz dobrze dostosowana do dynamiki i zasad komunikacji w gospodarce doby internetu. Przepisy prawa dotyczące dysponowania majątkiem PSA stanowią udany kompromis między prawami wierzycieli, interesem akcjonariuszy oraz efektywnością zarządzania majątkiem i finansami spółki. Ochrona kapitałów własnych spółek kapitałowych od dawna wymagała gruntownej reformy, a nowe przepisy wydają się tworzyć bardziej efektywne narzędzia ochrony przed ewentualnymi nadużyciami ze strony osób zarządzających spółką czy akcjonariuszy większościowych. Przy tym wszystkim przepisy o PSA precyzują zasady, które w dotychczasowej praktyce funkcjonowania spółek kapitałowych rodziły problemy interpretacyjne.

Wydaje się, że jedynymi czynnikami, które mogą ograniczać popularność prostej spółki akcyjnej w obrocie gospodarczym na początkowym etapie funkcjonowania zmienionych przepisów Kodeksu spółek handlowych, będą przyzwyczajenia do dotychczasowych postaci spółek kapitałowych oraz konieczność prowadzenia rejestru akcjonariuszy przy użyciu usług wykwalifikowanych podmiotów trzecich. Siłą rzeczy, wraz z kształtowaniem się nowych przyzwyczajeń i dostosowaniem się rynku do nowego typu spółki kapitałowej, każde z tych ograniczeń będzie z czasem traciło na znaczeniu, dając podstawę szerokiemu wykorzystaniu tej formy spółki kapitałowej. Wydaje się bowiem, że zalety prostej spółki akcyjnej okażą się korzystne dla każdego rodzaju działalności wymagającej zawiązania spółki kapitałowej, z wyjątkiem jedynie spółek wprowadzających swe akcje do obrotu publicznego i innych spółek, które ze względu na regulacje branżowe albo rozmiar działalności i strukturę akcjonariatu powinny działać w gorsecie właściwym dla spółek publicznych.

Jako post scriptum warto zaznaczyć, że w ostatnich dniach sejmowa komisja sprawiedliwości poparła poselskie poprawki do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego. Jednym ze skutków poprawek może być przesunięcie do 1 marca 2021 roku wejścia w życie przepisów dotyczących PSA, tak aby nastąpiło ono równocześnie z wejściem w życie przepisów o elektronicznym postępowaniu rejestrowym. Wspomniana zmiana spotkała się z nieprzychylną reakcją Ministerstwa Rozwoju, autora przepisów o PSA. Zobaczymy zatem, czy nowa forma spółki kapitałowej będzie dostępna już od marca bieżącego roku.

Krzysztof Libiszewski, radca prawny, wspólnik, praktyka transakcji i prawa korporacyjnego kancelarii Wardyński i Wspólnicy

Artykuł jest częścią publikacji Przedsiębiorczość – czwartego tomu z naszego cyklu na 30-lecie